1- شناسه ها ،تکواژوابسته تصریفی اند ودر شمارش تکواژها یک تکواژ محسوب می شوند .

2- تکواژ صفر / تهی( Φ ) نمود آوایی نداردامّا در شمارش یک تکواژ به حساب می آید ؛ مانند« است »  که 2 تکواژ است .

3- نقش نمای اضافه (-ِ )  یک واژه ، یک تکواژ و یک واج است .

4- (یِ ) ؛ یک واژه ، یک تکواژ ودو واج است .

5- « برایِ » یک واژه است و یک تکواژ ؛ زیرا ( -ِ ) زیر صامت « ی » متعلّق به خود واژه است .

6- نقش نمای اضافه ( -ِ ) وحروف پیوند مثل « و » به تنهایی یک واژه اند .

7- « ی » اسنادی در فعل ربطی ، یک واژه محسوب می شود . مثلاً « ی » در ، تویی ← دو تکواژ ( تو + ی )      « ی » اوّلی در« تویی » حرف میانجی است و در شمارش تکواژ به حساب نمی آید .

8- گروه فعلی بر روی هم یک واژه به حساب می آیدو ممکن است چندین تکواژ داشته باشد :                       

« داشتند برمی گشتند ، خواهم رفت ، خوانده است ، می رفت و ... »

9 -  هسته ی گروه قیدی قید یا اسم است .

10 - به بخشی از جمله ی مستقلِّ مرکّب که دارا ی پیوند وابسته ساز است جمله ی وابسته ( پیرو ) می گویند .

11 -  « ان » تکواژ گذرا ساز است. این تکواژبه بن مضارع بعضی از فعل های ناگذر افزوده می شود و آن را گذرا به مفعول می سازد ، همچنین به برخی فعل های گذرا .

12 -  تکواژ گذرا ساز « ان » جمله های دو جزیی را به سه و سه جزیی را به چهار جزیی تبدیل می کند .

13 – برخی از مصدر ها مثل : شتافتن ، زیستن ، آسودن ، این تکواژ را نمی پذیرند .

14 -  برخی از فعل های ناگذر از مصدر های « آمدن ، رفتن ، ماندن و افتادن »  به شکلِ : 

                                   « آوردن ، بردن ، گذراندن/ گذاشتن ، انداختن » گذرا می شوند .

15 -  افعالی مانند « دیده شده است و ... » با وجودداشتن فعل معین ( کمکی ) ساده اند ، چون بن مضارع آنها یک تکواژ است ← بین  .  چنین فعل هایی در شمارش واژه ها یک واژه به حساب می آیند ، چون  افعال معین به تنهایی واژه نیستند .

16 -  فعل « ساده ( داشت خورده می شد ) مرکب ( او پدرش را دوست دارد ) پیشوندی ( برافراشت ، درغلتید ، واماند و ... ) » دربرخی افزودن پیشوندباعث تغییر معنا می شود :« افتادن ← برافتادن» دربرخی تغییرپدید نمی آید :

                                                                               « شمردن← برشمردن»     

17 - واژه های « نیست ، باید ، پهناور ، ادبیّات » به ترتیب : « 3 ، 2 ، 3 ، 3 » تکواژ اند .

18 – فعل هایی که به متمم نیاز مندند ، دارای حرف اضافه ی  اختصاصی اند ، امّا فعل هایی که به متمم نیاز ندارند ، دارای حرف اضافه ی اختصاصی نیستند ؛ مثلاً رفتن به این دلیل نیاز به متمم ندارد که با هر سه حرف اضافه ی « از، به ، با » کاربرد دارد . هم چنین است « رسیدن و آمدن و ... »   ← سارا ( به ، با ، از ) دانشگاه / دوستش رفت . اما نمی توان گفت : سارا با پدرش می نازد .

19 – اگر « است ، بود ، شد و مشتقّات آن ها » در ساختمان فعل های دیگر به کار روند و فعل معین واقع شوند  فعل اسنادی نیستند : گفته است ، خورده بود و ...

20 – جمله های دو جزیی بی فعل در حقیقت همان جمله های سه جزیی با مسند اند که فعل آن ها حذف شده است .

21 – فعل های گروه « گردانیدن و هم معنی های آن : نمودن ، ساختن ، کردن  » همیشه جمله های چهار جزیی با مفعول و مسند می سازند .

22 - جمله های سه جزیی بی فعل در حقیقت همان جمله های سه جزیی با مسنداند با این تفاوت که به جای فعل « است » از واژه ی « یعنی » استفاده می شود .

23 – شاخص ها عناوین و القابی اند که بدون هیچ نشانه ای یا نقش نمایی پیش از اسم می آیند . شاخص ها همیشه بدون فاصله در کنار هسته می آیند و در جای دیگر می توانند هسته ی گروه اسمی باشند .

24 – نقش تبعی آن است که اسم یا گروه اسمی ، تابع نقش گروه اسمی قبل از خود باشد :     « معطوف ، بدل ، تکرار»

25 – ملاک تشخیص واژه های ساده از غیر ساده وضعیّت امروزی آن هاست و اهل زبان پیشینه تاریخی زبان را در نظر نمی گیرند ، واژه های زیر ساده اند :

« تابستان ، زمستان ، دبستان ، ساربان ، خلبان ، شبان ، زنخدان ، ناودان ، خاندان ، سیاوش ، سهراب ، رستم ، تهمینه ، شیرین ، دستگاه ، استوار ، بنگاه ، پگاه ، غنچه ، پارچه ، کلوچه ، کوچه ، مژه ، دیوار ، دیوانه ، رادار »

26 – هر واژه یک تکیه دارد : « آموزش و پرورش ، رخت و خواب ، کتاب خانه ، دهکده ، کفش و ... »

27 – فرایند های واجی : « کاهش ( دست بند ، امضا و... ) ، افزایش ( خانه ی دوست ، خانه ای ، خیابان ) ، ابدال ( شنبه← شمبه  اجتماع←  اشتماع ، تخلیص←  تلخیص ، نامَه←  نامِه )، ادغام ( زود تر←  زوتّر ، شب پره←  شپّره )

29 – کلمات دخیل کلماتی اند که در اصل فارسی نبوده اند ، اما در طول تاریخ با زبان فارسی آمیخته شده اند . « نشان دار( با ال : البتّه ، خاتم الانبیا، با تنوین : شخصاً ، حرف + اسم : علی رغم ، مع الوصف ) و بی نشان : کتاب ، کیف ، قلم و... »

30 – تکواژ آزاد را« پایه » ووابسته را « وند » می گویند .

31 – اسم ها از نظر ساخت : 1- ساده « کیف ، کتاب و... » 2 -  مرکب « کتاب خانه ، آبدارخانه ، و... » 3 - مشتق « گلزار ، دهکده ، ترشی ، و ... » 4 - مشتق مرکب « دانش سرا ، دادوبیداد ، دوچرخه و... »

32 – برخی از واژه های مشتق بیش از یک وند دارند : « ناهماهنگی ، ناشنوایی ، بی مسؤولیّتی و... »

33 – تكواژهاي آزاد دستوري شامل : 1- حروف پيوند 2- حروف اضافه 3- را مفعولي 4- حروف ندا

5- ضمايرشخصي متصل و منفصل 6- مخفف زمان حال بودن « -َ م ، ي ، يم ، يد ، ند = هستم ، هستي و ...

7 – ضماير اشاره ، پرسشي ، مبهم 8-  نقش نمای اضافه (-ِ ) 

34 –  تكواژهاي وابسته ي تصريفي شامل : 1- «ي» نكره 2 – نشانه هاي جمع 3- «تر/ ترين » 4- شناسه ها 5- جزء پيشين فعل ها ( مي ، ﺑـ ، ﻧـ ← مي روم ، بروم ، نروم ) 6- پسوند گذرا ساز ( ان ) 7- پسون هاي ماضي ساز ( اد ، يد ، ست ، ت ، د ← افتاد ، كشيد ، دانست ، كُشت ، خورد )  8- تکواژ صفر / تهی( Φ )

34- « همان و همين » يك تكواژ به حساب مي آيند .

35 « ان » در پلكان مجموعه ساز است و واژه ساده به حساب مي آيد .

36 – « هم چون و هم چنين و اين چنين » به خاطر داشتن يك تكيه يك واژه و دو تكواژاند ؛ « چنين » صرف نظر از دستور تاريخي ، فقط يك واژه و يك تكواژ است .

37 - درصورتی که: ۴ تكواژ-  وقتی که : ۳ تكواژ - چنانچه : ۲ تكواژ   پروردگار : ۲ تكواژ- پرندگان : ۳ تكواژ

38 - تکواژ ماضی ساز درشمارش تعداد تکواژها محاسبه نمی شود. (*۱- ((اد)) مثل: افتاد    ۲- ((د)) مثل :خورد    ۳- ((ست)) مثل: دانست    ۴- ((ت)) مثل:کشت  ۵- ((ید)) مثل: پوسید . دراین واژه ها بن مضارع بااین تکواژهاترکیب می شود. )

* البته لازم به تذكّر است كه در برخي از اين موارد جاي بحث وجود دارد وقطعي نيست و اجماع كلّي وجود ندارد ولي در بين بسياري هم اتفاق نظر زيادي در اين موارد وجود دارد .

تهیّه کننده : قدرت الله شفیعی